Basilica van San Clemente al Laterano

De Basilica van San Clemente al Laterano is een van Romes architectonisch en historisch meest gelaagde monumenten, en biedt bezoekers een letterlijke afdaling door bijna 2.000 jaar stadsgeschiedenis. De huidige bovenkerk, een volledig functionerende katholieke basiliek die sinds 1677 wordt beheerd door Ierse Dominicaner fraters, werd rond 1108 n.Chr. gebouwd door paus Paschalis II nadat de oorspronkelijke kerk eronder opzettelijk was begraven en gebruikt als opvulling om een stabiel fundament voor de nieuwe structuur te bieden. Die begraven kerk — de Lagere Basiliek — dateert uit de late 4e eeuw, waarschijnlijk gebouwd tijdens het pontificaat van paus Siricius (384–399 n.Chr.), en omvatte op haar beurt de muren van eerdere Romeinse gebouwen op de locatie. Onder beide kerken, opgegraven door de Dominicaner prior pater Joseph Mullooly vanaf 1857, bevinden zich 1e-eeuwse Romeinse structuren, waaronder een woonblok (insula) en een Mithrastempel — een heiligdom gewijd aan de mysterieuze cultus van Mithras, compleet met zijn originele altaar waarop Mithras de stier doodt (de tauroctonië), daterend uit ongeveer de late 2e of vroege 3e eeuw n.Chr.

Het 12e-eeuwse apsmozaïek van de bovenkerk wordt algemeen beschouwd als een van de fraaiste overgebleven voorbeelden van middeleeuws Romeins mozaïekkunst. Het toont een triomfantelijk Kruis dat oprijst uit een acanthusbloem, waarvan kronkelende takken zich over de gehele conch van de apsis uitspreiden, bevolkt met heiligen, apostelen, pauwen en taferelen uit het dagelijks leven — een kosmisch beeld van verlossing geworteld in de natuurlijke wereld. Het schip is gescheiden door antieke zuilen, waarvan vele zijn overgenomen uit eerdere Romeinse gebouwen, en de schola cantorum — de marmeren omheining voor het koor — werd fysiek gered uit de 4e-eeuwse lagere kerk en heropgebouwd in het 12e-eeuwse schip, waardoor het een van de oudste liturgische meubels is die nog steeds in gebruik zijn in Rome. De Kapel van de Heilige Catharina van Alexandrië, geschilderd tussen 1428 en 1431 door de Florentijnse kunstenaar Masolino da Panicale (en waarschijnlijk met de vroege medewerking van Masaccio), bevat een fresco-cyclus die een scharnierpunt vertegenwoordigt in de overgang van middeleeuwse naar Renaissanceschilderkunst.

Een afdaling naar de Lagere Basiliek onthult fresco's daterend van de 9e tot de 11e eeuw, behorend tot de belangrijkste overgebleven voorbeelden van pre-Romaanse verhalende schilderkunst in Italië. Een beroemde cyclus beeldt de legende af van de heilige Clemens zelf — de derde of vierde bisschop van Rome, gemarteld onder keizer Trajanus rond 100 n.Chr. — en bevat een reeks die het verhaal van Sisinnius illustreert, opmerkelijk omdat het een van de vroegste schriftelijke voorbeelden van de volkstaal Italiaans (in plaats van Latijn) bevat, gedateerd rond 1000 n.Chr. Nog dieper draagt het Mithrasniveau het constante geluid van een ondergrondse stroom — een oud Romeins afwateringskanaal dat nog steeds onder de stad stroomt — wat een atmosferische dimensie toevoegt aan de archeologische ervaring die elders in Rome nergens te vinden is.

San Clemente ligt aan de Via di San Giovanni in Laterano, op een korte wandelafstand van het Colosseum en gemakkelijk bereikbaar vanuit het Lateraanse complex. Toegang tot de bovenkerk is gratis; toegang tot de opgravingen vereist een apart kaartje, dat vooraf geboekt moet worden via de website van de basiliek, vooral tijdens het hoogseizoen. Bezoekers dienen minimaal 90 minuten te reserveren om alle drie de niveaus aandachtig te doorlopen. De locatie is een actieve parochie, dus de toegang tot de lagere niveaus op zondagochtend kan beperkt zijn tijdens de mis. Gesloten schoeisel en bedekte schouders zijn door het gehele gebouw verplicht.