Leopoldstadt: Wenen's Joodse wijk

Leopoldstadt — Wenen's 2e district — beslaat een groot eiland tussen het Donaukanaal en de Donau, en heeft bijna vier eeuwen lang gediend als het joodse hart van de stad. De joodse geschiedenis van het district begint officieel in 1625, toen keizer Ferdinand II de joodse bevolking van Wenen hier concentreerde en de wijk naar zichzelf vernoemde. Aan het einde van de 19e eeuw hadden opeenvolgende immigratiegolven vanuit Galicië en Moravië Leopoldstadt tot thuis gemaakt van meer dan 60.000 joodse inwoners — ruwweg een derde van de bevolking van het district — wat leidde tot een intellectele en culturele bloei die Wenen's identiteit vorm gaf op het gebied van recht, geneeskunde, journalistiek en psychoanalyse. Sigmund Freud bracht een groot deel van zijn vormende jaren door in het district; Theodor Herzl, vader van het moderne zionisme, woonde en werkte in de buurt. Die wereld werd systematisch vernietigd na de nazistische annexatie van Oostenrijk in maart 1938, toen Leopoldstadt een plek werd van brutale onteigening, deportatie en moord.

Het belangrijkste overgebleven monument van die geschiedenis is de Weense Stadttempel, discreet verscholen achter een woongevels aan de Seitenstettengasse 4. Voltooid in 1826 en ontworpen door architect Josef Kornhäusel in een ingetogen Biedermeier-neoklassieke stijl, is het de enige synagoge in Wenen die de Kristallnacht heeft overleefd — de nazistische pogrom van 9 op 10 november 1938, waarbij 94 synagogen en gebedshuizen door heel Wenen werden verwoest. De Stadttempel overleefde omdat de structuur fysiek verweven was met de omliggende flatgebouwen; het in brand steken ervan had het hele blok in vlammen gezet. Vandaag de dag is het nog steeds het operationele centrum van de joodse gemeenschap van Wenen, met ruimte voor ongeveer 900 gelovigen onder een elliptische galerij en een hemelsblauw plafond bezaaid met vergulde sterren. Rondleidingen zijn beschikbaar, maar de veiligheidscontroles zijn grondig en vooraf reserveren is vereist. De Leopoldstädter Tempel, de grootse 19e-eeuwse synagoge van het district die ooit 2.000 gelovigen kon ontvangen, werd verwoest in 1938; een gedenkplaat markeert de locatie aan de Tempelgasse.

Door Leopoldstadt lopen betekent vandaag de dag een wijk lezen op twee niveaus tegelijk: het gewicht van uitwissing en de energie van heruitvinding. Het Joods Museum Wenen heeft een satellietvestiging aan de Dorotheergasse in het 1e district, maar sluit nauw aan bij het verhaal van Leopoldstadt via zijn permanente collectie, die de volledige boog van het Weense joodse leven documenteert van middeleeuwse verdrijvingen tot de Shoah. Binnen Leopoldstadt zelf markeren Stolpersteine — de kleine koperen straatkeitjes die de Duitse kunstenaar Gunter Demnig sinds de jaren negentig installeert — de vroegere adressen van gedeporteerde en vermoorde bewoners door de straten van de buurt. De Augarten, een barokke park daterend uit 1650 en in 1775 door keizer Jozef II opengesteld voor het publiek, vormt het ankerpunt van het noordelijke deel van het district en wordt gedomineerd door twee enorme WWII-flaktorens, waarvan de betonnen kolosssen te kostbaar en technisch te complex zijn om te slopen, en zo onbedoelde monumenten vormen voor de oorlog die alles om hen heen heeft hervormd.

Modern Leopoldstadt heeft Wenen's creatieve klasse aangetrokken met een dichte concentratie van onafhankelijke cafés, galeries en marktkramen, waardoor de Karmelitermarkt — de buitenmarkt van het district, gehouden van dinsdag tot en met zaterdag — een ontmoetingspunt is geworden voor de voedselcultuur van de stad. Het Prater, met zijn beroemde Riesenrad uit 1897 (het Reuzenrad), grenst aan de zuidelijke rand van het district en biedt een scherp contrast qua sfeer: de nostalgie van de kermis naast gelaagd historisch verdriet. Bezoekers die behoefte hebben aan een gestructureerde oriëntatie kunnen terecht bij een van de wandeltours die worden aangeboden door erkende gidsen die gespecialiseerd zijn in joods Wenen; deze vertrekken doorgaans vanuit het gebied rond de Stadttempel en beslaan ongeveer twee uur te voet. Voor zelfstandige verkenning loont het district bij rustig wandelen: lees de namen op de Stolpersteine, steek de Augarten over in het ochtendlicht, en laat de dubbele identiteit van de buurt — archief en levende stad — zich ontvouwen zonder te haasten.