De Basiliek van de Virgen de los Desamparados staat in het absolute centrum van de religieuze en burgerlijke identiteit van Valencia. De kerk werd gebouwd tussen 1652 en 1667 en was speciaal ontworpen om het beeld te herbergen van de Virgen de los Desamparados — Onze-Lieve-Vrouw van de Verlatenen — een van de meest vereerde Mariabeelden in heel Spanje. De basiliek staat direct naast de gotische kathedraal van Valencia aan de Plaza de la Virgen en is via een doorgang met haar verbonden. Deze fysieke verbinding benadrukt de onlosmakelijke band tussen de twee heilige ruimtes in het Valenciaanse leven. De gevel, ontworpen in de Spaanse barokstijl, heeft een convexe, gebogen voorzijde die voor die tijd opmerkelijk avant-garde was. De compacte elliptische plattegrond was een architectonische vernieuwing die zelden voorkwam in Spaanse religieuze gebouwen uit het midden van de 17e eeuw.
Het interieur wordt gedomineerd door de uitgestrekte cyclus van plafondfrescos die Antonio Palomino schilderde tussen 1700 en 1701, voltooid in één doorlopende campagne van buitengewone ambitie. Palomino, hofschilder van koning Karel II en een vooraanstaand theoreticus van de Spaanse barokkunst, bedekte de elliptische koepel met scènes ter verheerlijking van de Maagd, omgeven door een hemelse schare van engelen, heiligen en allegorische figuren weergegeven in een stralend trompe-l'œil. Het centrale beeld van de Maagd zelf — een klein, donkergetint gotisch polychroom beeldhouwwerk uit de 15e eeuw — is tentoongesteld in een vergulde camarín, of troonniche, verheven boven het hoogaltaar. Het beeld is licht naar voren gekanteld, een bewuste ontwerpkeuze zodat de Maagd elke bezoeker in de kerk tegelijkertijd lijkt aan te kijken — een detail dat de gelovigen eeuwenlang diep heeft bewogen.
De Virgen de los Desamparados werd officieel uitgeroepen tot beschermheilige van Valencia in 1652, hetzelfde jaar dat de bouw van de basiliek begon, en werd in 1923 canoniek gekroond. Elk jaar op de tweede zondag van mei viert de stad de Feria de Julio en het plechtige feest van de beschermheilige, waarbij het beeld in een grote processie over de Plaza de la Virgen wordt gedragen — een evenement dat honderdduizenden deelnemers trekt. Tijdens Las Fallas, het wereldberoemde Valenciaanse maartfestival, verandert de bloemenhulde aan de Maagd — de Ofrenda — het plein in een monumenteel bloemtapijt dat wordt gelegd aan de voeten van een groot straatbeeldhouwwerk van het beeld.
Bezoekers die de basiliek betreden, doen er goed aan hun ogen te laten wennen aan de felle Valenciaanse zon voordat ze omhoogkijken om Palomino's frescos volledig te kunnen waarderen; deze belonen aandachtige, ongehaaste beschouwing. Het aangrenzende museum herbergt ex-voto's, historische mantels en devotionele voorwerpen die de gelovigen gedurende vier eeuwen hebben geschonken, en biedt zo een gelaagd overzicht van de Valenciaanse volkse vroomheid. De basiliek is dagelijks geopend en de toegang is gratis, al geldt er een kleine vergoeding voor het museum. De Plaza de la Virgen direct buiten is een van de mooiste openbare pleinen van Spanje, geflankeerd door de romaanse Almoina-ingang van de kathedraal en het Palau de la Generalitat Valenciana, waardoor het gehele ensemble een natuurlijk vertrekpunt vormt voor elke verkenning van het historische centrum van Valencia.
